21 Ağustos 2017 Pazartesi
ROTA BURSA

Başkanlık sisteminin doğuşu

Türkiye’nin gündemini oluşturan başkanlık sistemi düzenli olarak ilk defa ABD’de doğmuş ve uygulanmıştır. En etkili ve kapsamlı olarak uygulandığı ülke ABD’dir. Güney ve Orta Amerika ülkelerinin tamamı, Rusya’dan ayrılan Orta Asya ve Türk Cumhuriyetleri de başkanlık sisteminin uygulandığı ülkeleridir. Bu günün gelişmiş Kara Avrupa’sında bulunan hiçbir ülkede Başkanlık sistemini göremiyoruz. Hatta ABD düşmanlığı ile bilinen Küba’da ve Chavezin ülkesinde dahi yıllardır başkanlık uygulaması devam etmektedir.

Başkanlık sisteminin ortaya çıkışı ABD’de de ilk defa federasyona geçiş süreciyle ortaya çıkmıştır. 17. yüzyılda İngiltere de Stuart ailesi iş başına gelince İngiltere ve sömürgelerinden ABD’ye büyük bir insan göçü başladı. Bu göçler sonucu 17’nci yüzyılın ilk senelerinde tütünü ile ünlenen Virginia isimli İngiliz kolonisi kuruldu. Bunu sırasıyla bugünkü eyalet sisteminin temelini oluşturan 13 adet koloni takip etti.

İlk kurulan bu koloniler İngiltere Krallığı’na bağlı olup, onun tarafından yönetiliyordu.  Kralın yerine naip olarak atanan bir vali ile Lortlar Kamarası yerine de kralın atadığı bir meclis bulunuyordu. Avam Kamarası yerine de koloni halkının sınırlı bir bölümünün seçtiği meclis faaldi.

Ancak İngiltere Krallığı ile ABD arasında okyanus olup çok mesafe vardı. Dünyanın çeşitli ülkelerinden gelen göçler nedeniyle, toplum mozaiği oldukça renklenmiştir.  Yeni gelenler ve yerleşik halkın, kendi düzen ve idarelerini kurma arzularını kamçıladı. Uçsuz bucaksız bu bakir topraklarda, halkın ekonomik seviyesi yükseldi ve üretim kaynaklarının bolluğu sebebiyle de yeni bir tüccar sınıfı ortaya çıktı. Ticaret sayesinde başka ülkelerle münasebetler gelişince, halkın zihninde “özgürlük” düşünceleri gelişti.

18’inci Yüzyılın ortalarında İngiliz Krallığı Avrupa’daki savaşlar nedeniyle ekonomik sıkıntı içine düşünce, harç yasası çıkararak, bütün Amerika’da yaşayanların tanzim ettikleri tüm belgelere damga pulu mecburiyeti koydu. ABD’deki yerel meclislerin onayını almadan yeni gümrük vergileri ile tüm ABD mallarına vergi koyunca, ABD halkı İngiliz mallarına karşı boykot ettiler. Bu boykotu kırmak amacıyla da Boston Kolonisi’nde İngiliz askerleri halkın üzerine ateş açarak yüzlerce insanı öldürdüler. Kolonilerin direkt İngiltere’ye bağlanması, Amerika’daki limanların kapatılması, suç işleyen İngiliz memurların İngiltere’de yargılanması ve valilerin her şeye el koyma yetkisini içeren yasalar çıkarınca, ilk defa koloniler asker toplayarak İngiltere’ye karşı silahlı direnişe geçtiler. Koloniler kendi aralarında birlik kurarak 1775 senesinde ilk ordularını kurup başına da George Washington’u başkomutan olarak atadılar. George Washington komutasındaki Federal ordusu, İngiliz ordusunu yenince 1783 de Versailles anlaşması ile 13 koloniye bağımsızlık verildi. İngiltere tarafından bu anlaşma kabul edildi. Bilahare bu 13 koloni aralarında anlaşarak ilk Amerikan anayasasını yapıp, 1789 yılında da George Washington’u ilk devlet başkanı seçtiler.

Kuruluşundan itibaren zamanla gelişerek büyüyen ABD, kısa surede dünyanın en güçlü devleti haline gelmiş, eyalet sayısı 50 ye ulaşmıştır.

Bugün ABD’de uygulanan başkanlık sisteminin lehinde ve aleyhinde tenkit etmek mümkündür. Ama uygulanan bu başkanlık sistemi sayesinde ABD’nin her bakımdan ne denli geliştiğini de görmezden gelemeyiz. Dünyanın her yerinde bu gücü görüyor ve hissediyoruz. Amerikan halkı, başkanlık sistemine geçinceye kadar çok büyük mücadele ve fedakârlıklar yaptığından, sistem başarılı olmuştur.

Bugünkü iktidarın uygulamak istediği başkanlık sistemi ise tepeden inme, hiçbir mücadele içermeden sadece meclis çoğunluğuna dayanan bir aritmetik sonucu ortaya çıkmış olabileceğinden, ne derece başarılı olabilir onu zaman gösterecektir. Bekleyip görmek en doğru yoldur.  

YAZARA AİT DİĞER YAZILAR